گفت و گو

1- در خبرها آمده بود جايزه گفت وگوي جهاني که در سال 2009 پديد آمده، به محمد خاتمي و داريوش شايگان تعلق گرفت. برگزيدگان، جايزه خود را در ژانويه سال 2010 و در مراسمي در دانشگاه آرهوس کپنهاگ دريافت خواهند کرد... اکنون و در اين مجال نگاهي به کوشش هاي فرهنگمداران ايراني که در دوران معاصر همواره انديشه «گفت وگو» و موضوع گفت وگوي فرهنگ ها و تمدن ها دغدغه اساسي شان بوده، مي تواند بيش از هر زمان قابل توجه و تامل باشد.

2- در تابستان 1967 سمينار بين المللي دانشگاه هاروارد براي بررسي مسائل جهان و امريکا به رياست هنري کيسينجر (وي در آن زمان استاد دانشگاه هاروارد بوده است) تشکيل مي شود. در اين سمينار که جنبه دولتي نداشته و در دعوت از افراد، تنها به شخصيت علمي و فرهنگي آنان توجه مي شده، دکتر محمدعلي اسلامي ندوشن نيز از ايران دعوت مي شود تا در ميان نمايندگان حدود 40 کشور جهان سخن بگويد. وي در پايان سخنراني اش پيشنهاد مي کند مجمعي از انديشمندان و فرهنگمداران جهان تشکيل شود و در آن مسائل مهم دنيا بررسي و به بحث گذاشته شود تا به اين ترتيب نمايندگان ملت ها نيز بتوانند ديدگاه خود را درباره آنچه در جهان مي گذرد بيان کنند و به عبارتي دنيا يک تريبون آزاد داشته باشد تا به دور از دخالت دولت ها، فرهنگ هاي کشورهاي مختلف از طريق نمايندگان شان با هم روبه رو شوند و براي حل و رفع مشکل ها و مسائل جهان چاره يي بينديشند. با وجود استقبال شرکت کنندگان در سمينار از پيشنهاد دکتر اسلامي ندوشن و طرح دوباره آن در دهلي نو (در انجمن دوستي ايران و هند) اين پيشنهاد خردمندانه به اجرا درنمي آيد...

3- در اکتبر 1977 تهران و يونسکو ميزبان نخستين مجمع جهاني گفت وگوي فرهنگ ها بودند و گروهي از انديشمندان و پژوهشگران ايراني و خارجي همچون داريوش شايگان، هانري کربن، عبدالجواد فلاطوري، ژان برن، کريستيان ژامبه، احسان نراقي، ژان لويي وييارد، آرامش دوستدار، روژه گارودي، توشيهيکو ايزوتسو و... گرد آمدند تا درباره موضوع هايي مانند تبادل ميان فرهنگ ها، نقش انديشمندان شرق و غرب در زمينه فلسفه، اديان و نکات مشترک آنها و... به سخنراني، بحث و گفت وگو بپردازند. سخنران افتتاحيه آن همايش نيز داريوش شايگان بود. وي با اين پرسش که «با توجه به تاثير جهانگير انديشه غربي آيا امکاني براي گفت وگوي واقعي ميان تمدن ها وجود دارد؟» طرح موضوع کرد تا روند همايش بر اين اساس آغاز شود و گفت وگو ميان انديشه هاي گوناگون جريان يابد...

4- در تابستان 1993 انتشار مقاله «برخورد تمدن ها» در نشريه فارين افيرز (وابسته به شوراي روابط خارجي امريکا) ذهن بسياري از فرهنگمداران و سياست پيشگان را در سراسر گيتي به خود مشغول ساخت زيرا ساموئل هانتينگتون برخورد تمدن ها را چارچوب مفهومي يا پارادايم تحليل رويدادها و دگرگوني هاي پس از جنگ سرد خواند. هانتينگتون پس از طرح اين موضوع که هويت تمدني به طور روزافزون اهميت خواهد يافت، تمدن هاي زنده جهان را به هفت يا هشت تمدن بزرگ تقسيم کرده (تمدن هاي غربي، کنفوسيوسي، ژاپني، اسلامي، هندو، اسلاو، ارتدوکس، امريکاي لاتين و همچنين تمدن آفريقايي) و خطوط گسل ميان اين تمدن ها را منشاء درگيري ها و تقابل هاي آينده برشمرد. وي با طرح موضوع غرب در برابر سايرين به عبارتي ابراز داشت مرزبندي ها و صف آرايي هاي تازه بر اساس تمدن ها شکل مي گيرد و کانون رويارويي هاي آينده بين تمدن غرب و جوامع اسلامي- کنفوسيوسي خواهد بود. هانتينگتون باور داشت برخورد تمدن ها در سياست جهاني مسلط خواهد شد. اما وي از بسياري واقعيت ها نيز چشم پوشيده بود؛ برخوردهاي درون تمدني در غرب را ناديده انگاشته بود، با برجسته کردن روابط ميان فرهنگ ها و تمدن ها در دنياي قديم و در درازاي تاريخ و پيوند ناسازگار آن با مناسبات دنياي جديد در پي ارائه فهمي از مناسبات کنوني جهان بود که خود جاي پرسش داشت.

مسائل مهمي چون رشد جمعيت، مسائل محيط زيست و... را چندان مورد توجه قرار نداده بود و... و مهم تر از همه اينکه نظريه هانتينگتون به «هراس از ديگري» مي انجاميد و اين خطرناک ترين آسيبي بود که انديشه وي پديد مي آورد... اما پس از انتشار مقاله برخورد تمدن ها نقدهاي فراواني درباره آن منتشر شد و ايرانيان نيز هانتينگتون را بي پاسخ نگذاشتند. دکتر اسلامي ندوشن نخستين شخصيت ايراني بود که در مقاله يي به نام «کدام رويارويي» پاسخي محکم و مستدل به ادعاهاي هانتينگتون داد... همچنين دکتر سيدحسين نصر نيز ضمن نوشتن مقاله يي، «برخورد تمدن ها و سازندگي آينده بشر»، با برگزاري نشست ها و سمينارهاي بين المللي براي گسترش تفاهم ميان فرهنگ ها کوشش هايي انجام داد...
5- سازمان ملل متحد پس از طرح موضوع گفت و گوي تمدن ها از سوي ايران، اين پيشنهاد را با راي و نظر موافق جامعه جهاني به تصويب رساند و سال 2001 سال گفت و گوي تمدن ها نامگذاري شد. همچنين مجمع عمومي سازمان ملل متحد پشتيباني خود را با قطعنامه هاي 23/53 ، 113/53 و 23/55 از پيشنهاد کارآمد ايران نشان داد و نخبگان، انديشمندان و سياستمداران جهان همچون کوفي عنان، کوئيچيرو ماتسوئورا (مديرکل يونسکو)، خوزه ماريا ازنار، يوشکا فيشر، آنا ليندت، خاوير سولانا، کلاوس شواب (رئيس مجمع جهاني اقتصاد)، کاتپالي سري ني واسان (رئيس مرکز بين المللي فيزيک نظري)، آلفونس لينگيس (استاد دانشگاه ايالتي پنسيلوانيا)، اگوستين برکه (استاد دانشگاه پاريس) و... در سخنراني هاي خويش پيشنهاد ايران و طراح آن، محمد خاتمي را ستودند... آنچه محمد خاتمي در موضوع گفت و گوي فرهنگ ها و تمدن ها با جهانيان در ميان گذاشت، انديشه يي پويا و برآمده از فرهنگ و تمدن ايران بود؛ فرهنگ و روحيه يي که بر اساس مدارا شکل گرفته و خشونت را برنمي تابد. خاتمي «گفت و گو» را راه حلي واقع بينانه و سودمند براي بهبود بخشيدن به روابط ميان فرهنگ ها و تمدن ها (بخوانيد ملت ها) برشمرد و بر اين نکته مهم نيز تاکيد مي کرد که تلاش براي «شناخت ديگري» به شناخت بهتر از خود مي انجامد و به اين شکل مي افزود «ستيز با ديگري» در دنياي جديد جايي نخواهد داشت. و اين بار صدا و سخني انسان دوستانه از يک فرهنگمدار در عرصه سياست جهاني طنين انداز شد و کمترين نتيجه آن شنيده شدن صدايي بود که سال ها در ميان هاي و هوي سياست پيشگان آرزوي اينکه جهان به لب پرخنده يي تبديل شود را ناممکن کرده بود... به اميد آنکه زمزمه زيستن در جهان گفت وگو سرانجام به زوال انديشه هاي ديگرستيز بينجامد.

محمد صادقي

«من آنقدر خاطره دارم که گويي هزار سالم است»

بودلر

«از قديم گفته اند که انسان به گفتار انسان است يعني توجيه وجودي خود را در کلام مي جويد؛ حتي کردار، حتي اختراع جاي سخن را نمي گيرد. آدمي مي خواهد از طريق کلام، وجود نارساي خود را به رسايي نزديک کند، آنچه را که مولوي آن را پيوستن به اصل مي خواند؛ و اين کلام در موزونيت به اوج مي رسد. در سخن موزون همواره يک حاجت آشکار وجود دارد و يک حاجت نهفته، و حاجت نهفته اش نوعي نيايش مي شود. نيايش مي گويد؛ «مرا روي غربت زمين تنها مگذار»... چون کميت عمر هر کس همان است که هست، آنچه از دست ما برمي آيد آن است که بر کيفيت آن بيفزاييم، بدين معني که افق زندگي را هر چه بيشتر گسترش دهيم، به کمک زيبايي، هنر، داده هاي طبيعت، عشق، کار، و آنچه نخبه هاي حيات خوانده شده اند. گرچه دغدغه هاي مادي ما را به جانب تنگ و ننگ فرا مي خوانند، با اين حال در درون آدمي خارخاري هست که آرزوي نوعي فراز را در دل او زنده نگاه مي دارد، اين همان آشيانه سيمرغ است که مرغان عطار به جانبش بال گشودند. رسيدن يا نرسيدن مهم نيست، همان پوييدن مهم است. ما پايبند دلبستگي هاي خود هستيم. دلبستگي ها شاخه شاخه اند، خوش به حال کساني که خود را به شاخه هاي بلند مي آويزند. هر صبح اميدوار از خواب برمي خيزيم و در کام زمانه مي افتيم. اگر اين دلخوشي ها نبودند، ملالت زندگي ما را از پاي در مي آورد. به قول مسعود سعد؛ گيتي به درد و رنج مرا کشته بود اگر، پيوند عمر من نشدي نظم جانفزاي. هر کسي هم زندان خود را دارد و هم باغ دلگشاي خود. زندگي ماهيتي بهتر از آنچه هم اکنون دارد، نمي توانست داشته باشد. با همه شکوه هايي که شاعران و فيلسوفان داشته اند و هزاران عيب بر آن گرفته اند، اگر به دست خود آنان مي دادند که آن را بسازند، بهتر از وضع کنوني اش از کار در نمي آوردند. چرخ و فلک و ستاره را به باد سرزنش مي گيرند، ولي همين هستي نقص پذير است که ربايش و معني به خود گرفته، وگرنه اگر بهشت آسا مي بود، به همان تسلسل بي آب و رنگ لحظه ها ختم مي شد...»1

کتاب بهار در پاييز (سفينه هفتاد و هفت رباعي) دربردارنده سروده هاي دکتر محمدعلي اسلامي ندوشن به تازگي و از سوي انتشارات يزدا راهي بازار کتاب ايران شده است. اين رباعي هاي دلنشين بر اساس موضوع هاي گوناگون و با نام هاي ايران نامه، باز هم براي طاق ابروي ايران، جان جهان نامه، سرونامه، زندگي نامه، بيراهه نامه، نويدنامه، تامل نامه و بدرودنامه تقسيم بندي شده اند و همچون هميشه گوياي ذوق سرشار، طبع روان و پندار نيک و نيکخواه سراينده هستند که براي شناساندن فرهنگ، هنر، ادب و تاريخ چندهزارساله اين سرزمين از هيچ کوششي فروگذار نکرده است. اما نخستين رباعي هاي اين کتاب براي دوستداران کتاب ها و نوشته هاي دکتر اسلامي ندوشن آشناتر به نظر مي آيد آنجا که از عشق لبريز خود به ميهن اش سخن ساز مي کند؛

آن دخت پري وار که ايران منست

پيدا و نهان بر سر پيمان منست

هم نيست ولي نهفته در جان منست

هم هست ولي دور زدامان منست

---

ايران به هزار جلوه در کار آيد

گه دل بنشاط و گاه بيمار آيد

او را که دو صد يار به بازار آيد

آن نيست که هر سفله خريدار آيد

نگاهي به کتاب ها و نوشته هاي وي نشان مي دهد که او لحظه يي جدا از ايران و عشق به ايران نزيسته و سپري نکرده است پس جاي شگفتي ندارد که شعرش نيز چنين باشد. همچنين اين عشق و احترام براي ايران زمين همواره در نگاه هموطنان ما ستوده شده و پاسخ هاي مهرآميزي در پي داشته و دارد. همين چند ماه قبل بود که به مناسبت انتشار کتاب کلمه ها گفت وگويي با استاد اسلامي ندوشن انجام دادم و فکر مي کنم يادداشت هاي تک درخت (نوشته فريدون مجلسي) و از کبوده تا جاودانگي (نوشته سعيد فائقي) که در کنار آن گفت وگو منتشر شدند، گوشه يي از همين ابراز مهر و احترام باشد. در هر دو يادداشت نسبت به شخصيت علمي و فرهنگي استاد و خدمات ارزنده اش به فرهنگ ايران ارج نهاده شده بود، و به باور نگارنده راز اين نام نيک و آوازه بلند را جز در يک زندگي سالم و اخلاقي نمي توان جست وجو کرد...

هنگامي که وي از ايران سخن ساز مي کند، مي توان فهميد کوک اين ساز تنها و تنها، عشق به اين سرزمين است که هم در صدا و هم در سخناش طنين انداز مي شود. سرزميني داغ ديده که روزگار دشواري را گذرانيده، گذرگاه هاي تنگ و تاريک را بارها آزموده، زير بار و آوار سهمگين ستيزها، خشم ها، شعله ها و شب ها، سپيده دمان را به انتظار نشسته و ققنوس وار به زندگي خود ادامه داده است؛«در افسانه ها آمده است که ققنوس مرغي است خوش رنگ و خوش آواز، که منقار او سيصد و شصت سوراخ دارد و بر کوه بلندي در مقابل باد نشيند، و صداهاي عجيب از منقار او برآيد. گفته اند که هزار سال عمر کند و چون سال هزارم به سر آيد و عمرش به آخر رسد، هيزم فراواني گرد آورد و بر بالاي آن نشيمن گيرد و سرودن آغاز کند و مست شود و بال بر هم زند، بدان گونه که آتشي از بال او بجهد و در هيزم افتد و او در آتش خود بسوزد، و از خاکسترش تخمي حادث شود و از آن ققنوسي ديگر پديد آيد. گفته اند که او را جفت نيست و موسيقي از آواز او دريافته اند. بين افسانه ققنوس و سرگذشت ايران تشابهي مي توان ديد، ايران نيز چون آن مرغ شگفت بي همتا، بارها در آتش خود سوخته و باز از خاکستر خويش زاييده شده است.»2

... اما در کنار نام اين نويسنده نامدار همواره موضوع هاي گوناگوني در ذهن پديدار مي شود و مجال سخن به گستردگي فراهم مي آيد. براي نمونه، وي در شناساندن فرهنگ و تمدن ايران کوشش هاي سترگي انجام داده اما نگاه محققانه اش به برتري جويي و خودبرتربيني (که گاهي در پي درنورديدن مرزهاي ملي گرايي و فاشيسم پديد مي آيد) نينجاميده و هرچند مي کوشد تا درخشش هاي ايران را در درازاي تاريخ به ما نشان دهد از ضعف ها، نقص ها و کاستي ها نيز چشم نمي پوشاند و نگاه انتقادي خود را به کار مي بندد. نتيجه چنين نگرشي را در کتاب هاي وي مي توان ديد، در کتاب «ديروز، امروز، فردا» به نقد روحيه کار انفرادي در ميان ايرانيان که در دنياي امروز ناکارآمد و زيان آور است اشاره کرده و بر تقويت روحيه کار جمعي تاکيد مي کند و باز در همان کتاب است که نسبت به زدودن جنبه هاي واپس گرا از زندگي توجه و حساسيت نشان مي دهد.

همچنين وي نقش و سهم زيادي در ترويج خواندن و عادت به مطالعه در ايران داشته و دارد، و در کشوري که شهروندانش زمان چنداني براي مطالعه نمي گذارند، شمارگان کتاب هاي وي، و استقبال از کتاب هايش هم از موفقيت او در زمينه نويسندگي حکايت مي کند و هم از اينکه او توانسته نبض جامعه را دريابد و از اين راه به متن آن راه پيدا کند. اما اينکه چگونه به اين مهم رسيده را شايد بتوان در ويژگي ممتاز گفتار و نوشتارش يافت که پرهيز از مبهم گويي و پيچيده گويي است. گفتار و نوشتاري که آلوده به ابهام است و نزد مخاطبان درست فهم نمي شود بيش از هر چيز نشان دهنده آن است که گوينده يا نويسنده به آنچه مي گويد آگاه نيست و خود در فهم موضوع درمانده، البته گاهي ديده مي شود که متن هاي پيچيده تر و مبهم تر با وجودي که چندان قابل فهم هم نيستند مورد توجه قرار مي گيرند، و اين هم يکي از مشکل هاي طنزآلود جامعه ما (و به ويژه جامعه روشنفکري) ماست. در کار روشنفکري، ارتباط با متن جامعه اساس کار به شمار مي آيد، و روشنفکر بايد بتواند به زباني براي مخاطب قراردادن مردم دست يابد نه اينکه با گفتار پيچيده و فيلسوفانه خود بر فاصله اش با متن جامعه بيفزايد. تفاوت کار روشنفکري و کار فلسفي همين است ولي گاهي از اين نکته غفلت مي شود و روشن است که اگر دامنه اين غفلت گسترش يابد جامعه ضرر مي بيند و از نتيجه کار روشنفکري و کوشش هاي فکري روشنفکران کاسته مي شود. البته اين به معناي کاستن از عمق سخن و همصدايي با مردم نيست بلکه همان طور که اشاره کردم ضرورت دست يافتن به زباني براي سخن گفتن با متن جامعه است.

دکتر اسلامي ندوشن از انديشمنداني است که موضوع هاي گوناگون سياسي و اجتماعي را در ايران و جهان به دقت دنبال کرده و مي کند ولي گرفتار سياست زدگي نشده و همواره در تحليل ها و واکاوي هايش سپهر فرهنگ و انديشه را برتري مي بخشد و چنان که مقاله هاي سياسي و اجتماعي اش را خوانده باشيم در مي يابيم که با نگاهي ژرف به مسائل سياسي مي نگرد. براي نمونه، در مقاله از برج هاي نيويورک تا مدرسه بسلان، ريشه هاي تروريسم را مورد توجه قرار مي دهد و اينکه پس از 11 سپتامبر از تروريسم فراوان حرف زده مي شود اما ريشه هاي آن مورد کنکاش قرار نمي گيرد زيرا به باور وي درد عميق تر از اينها است و اگر مقصود درمان درد است بدون ريشه يابي درد کاري از پيش نمي رود. وي با بيان اين عبارت که؛«يکي به ديگري مي گويد من حاضرم نباشم، به شرط آنکه تو هم نباشي» انديشه نهان در اين ستيزها، جنگ ها و خشونت طلبي ها را هدف قرار گرفته و به پرسش مي گيرد. و باز در مقاله «دنيا به کدام سو روي دارد؟» به همين موضوع مي پردازد.

بي مناسبت نمي دانم که در پايان و در ادامه اشاره يي که به مفهوم «ديگري» در ميان نوشته هاي دکتر اسلامي ندوشن شد به آن توجه بيشتري داشته باشم زيرا ريشه بسياري از خشونت ها در دنياي کنوني را مي توان در ناشناخته ماندن ديگري بررسي کرد و اينجاست که اهميت و ضرورت «گفت وگو» براي ايجاد صلح و دوستي در جهان آشکار مي شود. امروز نگاه ساکنان گيتي نسبت به روزگاران کهن تغيير يافته و به خوبي دريافته اند که هر آسيب و خسارتي بر هر بخشي از جهان، تاثير مستقيم و آشکاري بر ديگر بخش ها خواهد داشت و اين گونه است که در جهان کنوني نياز به درک متقابل از يکديگر و تفاهم، اهميت دوچنداني مي يابد زيرا پيشرفت هاي نظامي ابعاد خسارت ها را وحشتناک تر از هميشه کرده است. ديگر نمي توان بخش هاي متنوع و مختلف انساني را دنياهاي گوناگوني ديد که تاثيري بر همديگر ندارند. امروز اين مجموعه يک پيکره گسترده انساني را شکل مي دهد اما از سويي نيز مفهوم «ديگري» هنوز در جاي خود قرار دارد. شايسته است اين نکته را در نظر بگيريم که مفهوم«من» با توجه به مفهوم «ديگري» معنا مي يابد و شناخت من به شناخت ديگري وابسته است. «ديگري» مانع يا خطر به شمار نمي آيد، پس در گام نخست فرو ريختن ديوار خودساخته ميان ما و ديگري اهميت مي يابد؛ ديواري که زائيده ترس و هراس ما از يک موجود ناشناخته و احساس خطر و تصور نادرست از ديگري است. بهتر است براي شناسايي مفهوم ديگري (که ناشناخته مانده) تلاش هاي بيشتري شکل بگيرد. هرچند اين مسير ناهموار به نظر آيد، ولي بدانيم اين کوشش براي شناخت ديگري ما را با چالش با خود و پيرامون مان مواجه خواهد ساخت و دستاوردهاي ارزشمندي را مي تواند براي ما به ارمغان بياورد...

*برگرفته از رباعي هاي دکتر اسلامي ندوشن

پي نوشت ها؛-------------------------

1- اسلامي ندوشن، محمدعلي، بهار در پاييز؛ سفينه هفتاد و هفت رباعي، تهران، يزدا، 1388، از سرآغاز کتاب

2- اسلامي ندوشن، محمدعلي، کلمه ها، تهران، واژه آرا، 1387، ص 13

محمد صادقي

کتاب در جهان گفت وگو، نوشته دکتر هادي خانيکي، پژوهشي است براي بررسي تحولات گفتماني در پايان قرن بيستم که از سوي نشر هرمس راهي بازار کتاب ايران شده است. کمتر از يک سال از انتشار اين کتاب مي گذرد و بسيار مورد توجه اهالي فرهنگ و انديشه در ايران قرار گرفته است، زيرا هادي خانيکي در کتاب «در جهان گفت وگو» تقويت مباني نظري و علمي گفت وگوي فرهنگ ها و تمدن ها را در نظر دارد و از سوي ديگر، در پژوهش خويش از پرداختن به جستارهاي ناکارآمد پرهيز داشته و رويکردي کاربردي به موضوع دارد. هرچند اين کتاب شش سال پس از کار تحقيقاتي وي منتشر شده اما جالب است که برخي از ايده ها و نظرهايي که وي در زمينه گفت وگوي فرهنگ ها و تمدن ها مطرح کرده است، اجرايي شده و اين خود جاي انديشيدن دارد... در اين کتاب به موضوع هايي چون گفت وگوي تمدن ها به مثابه يک پارادايم، تلقي هاي جديد از گفت وگو و گفت وگوي تمدن ها، گفت وگوي مکاتب فلسفي و اجتماعي، رد غيريت سازي، گفت وگو در عصر ارتباطات و... پرداخته شده است.

موضوع گفت وگوي فرهنگ ها و تمدن ها، به مسائل امروز بشر مي پردازد و اين نکته خيلي مهم است، اما هنگامي که از اين موضوع سخني به ميان آيد نگاه ها بيشتر به سمت و سوي دنياي قديم هدايت مي شوند، يعني موضوع را در گذشته جست وجو مي کنند و با تاکيد بر روابط ميان تمدن ها و تاثيري که آنها بر يکديگر داشته اند، به سراغ موضوع مي روند، براي نمونه به بررسي روابط ايران و چين، ايران و هند، ايران و يونان و... مي پردازند و من اساساً نمي فهمم که چنين نگرشي به موضوع به چه کار مي آيد؟ و بيش از هر چيز نشان دهنده فرار از مسائل امروز بشر است. بعد هم نظريه برخورد تمدن ها به ذهنم مي آيد. نظريه ساموئل هانتينگتون نيز بر مطالعات تاريخي، تجربه هاي پيشين بشر و مناسبات جديد جهاني استوار شده است ولي ايده گفت وگوي فرهنگ ها و تمدن ها در پي بر هم زدن روابط نادرست گذشته است، حالا من متوجه نمي شوم چرا پژوهشگران در نگاه به اين موضوع از مسائل امروز و دنياي جديد غفلت مي ورزند. اين پرسش را سال گذشته با نويسنده کتاب در جهان گفت وگو در ميان گذاشتم، زيرا باور داشتم مسائل امروز بشر و دگرگوني هاي دنياي امروز محور مطالعه و پژوهشي است که وي به آن پرداخته است. پاسخ وي به اين پرسش چنين بود؛ «ببينيد، ايده گفت وگوي تمدن ها که از سوي جناب آقاي خاتمي در سال 1375 مطرح شد، موضوع مهمي بود که هم از سوي خود ايشان و هم از سوي نظريه پردازان، محققان و انديشمندان در سطح آکادميک و فرهنگي در ايران و جهان به گونه يي مطرح شد که ما از طرح يک ايده به سوي يک راهبرد، و يک نظريه پيش رفتيم، نظريه، به عنوان مقوله يي که محافل علمي و آکادميک را به سمت خود فراخواند و راهبرد، به عنوان موضوعي که سياست ورزان و برنامه ريزان را در سطوح ملي، منطقه يي و بين المللي به سوي ايده گفت وگوي فرهنگ ها و تمدن ها سوق داد. همان طور که شما آن را در بزرگ ترين نهادهاي بين المللي مثل سازمان ملل متحد، يونسکو، سازمان کنفرانس اسلامي و سازمان هاي منطقه يي يا حتي سياست هاي مطرح در کشورهاي مهم مثل هند، ژاپن، فرانسه، آلمان، ترکيه و حتي کشورهاي کوچک تر جهان سومي هم مي بينيد. به عبارتي در هر جايي که مساله يي وجود داشت، توجه به ايده و راهبرد گفت وگوي فرهنگ ها و تمدن ها را مي بينيم. کمتر مقوله يي است که به اين صورت، هم حوزه نظر و هم حوزه عمل را بتواند به خود مشغول کند. همين سالي که در آن به سر مي بريم در اروپا سال گفت وگوي فرهنگ ها نامگذاري شده، چرا؟ چون مساله همزيستي و نحوه تعامل بين مهاجران ساکن اروپا و همچنان مسلمانان با اروپاييان، مساله است. ايده گفت وگوي فرهنگ ها و تمدن ها، همان طور که شما اشاره کرديد، به مساله مبتلا به و مشکلات پيش رو معطوف است به جاي اينکه به مباحث تاريخي و انتزاعي بپردازد. نکته مهم اين است که ايده گفت وگوي فرهنگ ها و تمدن ها، اگر چه ابعاد و دامنه اش هم نشان مي دهد يک برابر نهاده در مقابل برخورد تمدن ها (که توسط ساموئل هانتينگتون مطرح شد) نبود اما در برابر آن فهميده شد. بالاخره هانتينگتون يک نظريه پرداز سياسي بود و از طرح ايده برخورد تمدن ها پرداختن به يک مساله سياسي روز را هم مد نظر داشت ولي مشترکاتي هم بين اين دو ايده مي توان پيدا کرد، هر دو بر اهميت فرهنگ در تحولات امروز جهان تاکيد داشتند ولي ايده گفت وگوي تمدن ها، حاملان و عاملانش کاملاً متفاوت با چيزي است که در بحث برخورد تمدن ها آمده، اما به نظر من همزماني اين دو ايده در حوزه سياست و به خصوص اينکه طرح کننده ايده گفت وگوي تمدن ها، انديشمندي بود که وارد حوزه سياست شده بود و صداي او از حوزه سياست شنيده شد اين مواجهه در فهم گفت وگوي تمدن ها در برابر برخورد تمدن ها، باعث شنيده شدن صداي گفت وگوي تمدن ها هم شد. در چنين زمينه يي است که بايد به گفته شما حوزه نظر و عمل را فهميد. بله، گفت وگوي فرهنگ ها و تمدن ها اين ظرفيت را داشت که وارد مباحث بسيار ريشه دار فرهنگي، اجتماعي، فلسفي و تاريخي بشود. خود مقوله «گفت وگو» يک مقوله بسيار کهني است، از يونان قديم تا چين و هند و ايران و مصر و نظاير اينها، که اينها پنج کانون تمدن قديم بودند، بين اينها هم در صورت هاي مادي و معنوي در گذشته ارتباط وجود داشته، از جاده ابريشم و ادويه بگيريد تا انتقال فلسفه يونان به مشرق زمين، يا فلسفه و عرفان هندي به خاورميانه، اروپا و نظاير اينها و...، اينها هم خود به خود عرصه هايي است که ذيل گفت وگوي تمدن ها به عنوان يک اشتغال علمي و نظري مطرح مي شود ولي مساله اين است که گفت وگو در عين اشتراکاتي که در سير تاريخي دارد، خودش يک پديده جديدي هم هست يعني در جهان مدرن و فلسفه هاي جديد، معناي جديد هم پيدا کرده، و به اين خاطر گفت وگو الزاماً همان موضوع هاي مشابه گفت وگو مثل ارتباط، بحث، مکالمه، مکاشفه، مذاکره و... اين جور چيزها نيست يا اساساً اگر گفت وگو را محصول يک تحول تکنولوژيک بدانيم و بپذيريم که وارد يک عصري شده ايم که با دنياي قديم متفاوت است بايد بدانيم در اينجا گفت وگو نيز از جنس گفت وگوهاي قديم نيست. گفت وگو را در زبان فارسي هم نگاه کنيد، در برش ها يا مقاطع مختلف تاريخي حامل بارهاي معنايي متفاوتي است، گاهي مثبت تلقي مي شود و گاهي منفي تلقي مي شود. چرا، چون متاثر از تحولات اجتماعي، سياسي و فرهنگي است. در يک زمان گفت وگو آيين درويشي نيست و در يک زمان نياز انساني و معنوي به حساب مي آيد. گفت وگو را به معناي جديدش که مدنظر شما هم هست، من هم سعي کرده ام در اين کتاب زمينه ها و نسبت ها بين حوزه هاي مختلف علمي مثل زبان شناسي، ارتباطات، سياست، جامعه شناسي و فلسفه را در نظر بگيريم، اين نوع گفت وگو را بايد در جاهاي مشکلش پيدا کرد، آن مشکلي که شما گفتيد کاري مهم است ولي خيلي هم دشوار نيست. گفت وگو بين تمدن هايي که در زمان واحدي به وجود نيامده اند و در مکان واحدي هم شکل نگرفته اند، به اصطلاح کالبدشکافي و استخراج مولفه ها و عناصرش خيلي کار سختي نيست...»

... اما در بخشي ديگر از کتاب در جهان گفت وگو، تعاريف فرهنگ ها و تمدن ها نيز بررسي شده، که در فهم آنچه در اين پژوهش مورد نظر است، نقشي بسيار مهم را بر عهده دارد؛ «اگر چه ورود به دامنه گسترده تعاريف فرهنگ و تمدن، ملازم با گرفتار شدن در مجموعه پراکنده يي از مباحث متفاوت و بعضاً متضاد است، به ناچار بايد براي دستيابي به مفهوم مشخصي از گفت وگوي تمدن ها از دايره کلي اين تعاريف عبور کرد. واژه هاي «فرهنگ» و «تمدن» گاه در تعابير معمول و متعارف با يکديگر تداخل پيدا مي کنند، در حالي که هر يک از اين دو مفهوم به حوزه هاي نظري و مصاديق عيني متفاوتي تعلق دارند. طبعاً وقتي صحبت از گفت و گوي ميان تمدن ها يا فرهنگ ها هم به ميان مي آيد، ناظر به عرصه هاي مختلفي مي شود، از اين رو نياز به آن است که مرزهاي توصيفي هر يک حتي الامکان روشن شود. واژه فرهنگ (Culture) در فارسي مرکب از پيشوند «فر» به معناي جلو و بالا و «هنگ» است که در تبارشناسي لغوي از tang و tanga در پهلوي و اوستايي منشعب شده است. اين واژه به معني برکشيدن و متعالي ساختن است که با کلمات هيختن و فرهيختن ريشه مشترک دارد. اين کلمه و هم خانواده هاي آن در ادبيات کهن ايران داراي سابقه مشخصي است. نزد مولانا بيشتر به معناي «آداب و رسوم»، در شاهنامه ابومنصوري به معني «عظمت و شکوه» و نزد فردوسي، ناصرخسرو و سعدي و در قابوسنامه به معناي «دانش و علم و حرفه و تعليم و تربيت و خردمندي» آمده است.»

واژه culture نيز مشتق از کلمه لاتين cultura و به لحاظ تبارشناسي از ريشه colere به معني پروراندن و بارور ساختن است که طيف معنايي گسترده يي را در بردارد؛ «مسکن گزيدن، کشت کردن، حراست کردن و پرستش کردن» از آن جمله است. معناي آغازين واژه فرهنگ که در اروپا به مفهوم کشاورزي و کشت و زرع به کار مي رفت، گرايش به رشد طبيعي را نشان مي دهد، اما به وضوح مي توان دريافت که از قرن شانزدهم ميلادي به بعد اين مفهوم تعميم يافته و فراگير شامل توسعه انساني نيز شده است. در حقيقت فرهنگ در غرب معناي آغازين را که خصلتي عملي داشته پشت سر نهاده است و به سوي معنايي استعاره يي سير مي کند. در عين حال ديده مي شود که فرهنگ محدود به فراگيري مشخصي نيز نشده و فراگيري عام را که در ضمن خصلتي انتزاعي دارد، مي نماياند. درست از همين جا و با جذب معنايي انتزاعي است که واژه فرهنگ تحول پيچيده يي را در تاريخ مدرن مي پيمايد. مفهوم فرهنگ در حوزه علوم اجتماعي همواره در معرض تفسيرها و تعبيرهاي مختلف قرار داشته است، از اين رو تنوع و گستردگي معاني کمتر امکان آن را به وجود آورده است تا بر سر گستره موضوعي آن وحدت نظر به وجود آيد. دگرگوني هاي پديد آمده در مفهوم فرهنگ به خصوص بر اثر گسترش ارتباطات، رشد روند جهاني شدن و تحول نظام آموزش، گستره تاثير گذاري و نقش هاي آن حوزه را نيز تغيير داده است.

در واقع ما در زمان حاضر بيش از هر موقع ديگر، در معرض انديشه هاي متفاوت در قالب هاي شفاهي، کتبي يا تصويري قرارگرفته ايم. اين انديشه هاست که جوهر و محصول فرهنگ به حساب مي آيند. به ميزاني که از طبيعت فاصله مي گيريم، آن را از نو مي آراييم و مي توانيم به آن معناي تازه يي بدهيم. زندگي فردي و جمعي ما از طريق کوشش هاي متنوع در پرتو انديشه ها سنجيده مي شود. تصورات ما از جهان واقع جهت دهنده اعمال و کردار در ارتباط با محيط پيرامون مان است. با توجه به همين تعبير از انديشه است که فريدريش تنبروک (1994-1919) مي گويد؛ «به معني وسيع کلمه، هرآنچه انسان مي کند و هر آنچه عمل او به بار مي آورد، در حوزه فرهنگ قرار مي گيرد. به نظر او، انديشه جوهر فرهنگ است، زيرا کليد تفسير واقعيت را به دست مي دهد. به همان ميزان که فرهنگ بنيادهاي اجتماعي دارد، اجتماع هم بنيادهاي فرهنگي دارد.»

بر اساس تعاريف کلاسيک، فرهنگ را شامل «تمامي عادات جامعه» مي دانند، يعني اگر جامعه را مجموعه افرادي سازمان يافته بدانيم که شيوه زندگي خاصي دارند، در اين صورت فرهنگ يعني شيوه زندگي. تسودي باربو (متولد 1919) در کتاب جامعه، فرهنگ و شخصيت مي نويسد؛ «بيشتر تعريف هاي فرهنگ بر دو نکته تاکيد مي گذارند؛ نخست بر عناصر فرهنگ، چه به صورت عادات اجتماعي جلوه گر شوند و چه به صورت روش زندگي جامعه تظاهر يابند، دوم بر تاثير انگيزاننده و هنجاري اين عناصر نسبت به رفتار خود. به بيان ديگر کارکرد ويژه فرهنگ، آفرينش و نگهداري تداوم و همبستگي ميان افراد جامعه معين است. اصطلاحاتي چون باورهاي مشترک، انديشه ها، ارزش ها و همچنين الگوهاي رفتار اغلب در همين چارچوب به کار مي روند.»

يکي از مهم ترين تعاريف فرهنگ که از جمله تعريف هاي پايه و کلاسيک است، توسط ادوارد بارنت تايلور، انسان شناس انگليسي، ارائه شده است. او در کتاب فرهنگ ابتدايي که در سال 1871 منتشر شده، فرهنگ را اين گونه تعريف کرده است؛ «فرهنگ آن کل تاليفي است که شامل معرفت، اعتقاد، هنر، اخلاقيات، قانون، آداب، همه توانايي ها و عادات مکتسب انسان به مثابه يک عضو جامعه مي شود.» به مدت چند دهه، تعريفي که تايلور ارائه داده بود، مورد پذيرش گسترده يي قرار گرفت. اما از اوايل قرن بيستم، به ويژه با طرح مباحث نسبيت گرايانه ديدگاه هاي وحدت گراي قرن 19 کم کم رنگ باخت و تعاريف گوناگون و متکثري ارائه شد. اين تعاريف عمدتاً به سوي تجريد و مفهومي شدن پيش مي رود. يکي از کارهاي برجسته و جامعي که در اين زمينه انجام شده است، کار مشترک دو فيلسوف اجتماعي امريکايي، کروبر و کلوکون است که به سامان بخشيدن و ضابطه مند کردن تعاريف کمک چشمگيري کرد. آنها در کتاب مروري انتقادي بر مفاهيم و تعاريف فرهنگ (1952) حدود 164 تعريف از فرهنگ را جمع آوري و دسته بندي و تنظيم کرده و در شش طبقه جاي داده اند. در اين تقسيم بندي براي هر طبقه يکي از مهم ترين نظريه پردازان معاصر آن به نمايندگي انتخاب شده است. در پايان به سخني از دکتر هادي خانيکي از مقدمه يي که بر کتاب نگاشته است، اشاره مي کنم. وي آنجا موضوعي را بيان مي کند که هم جاي انديشيدن دارد و هم مي تواند زمينه هاي پژوهش هاي ديگري را ايجاد کند؛ «گفت و گو نياز ديرين انساني است که در طول تاريخ انديشه و گفت و گوي تمدن ها ضرورت نوين جهاني است که در عميق ترين لايه هاي خويش به خرد ورزي رو آورده است. پس اين موضوع چنان ظرفيتي دارد که مبناي نظريه پردازي ها و تجربه اندوزي هاي گوناگون باشد. هر کس گام در راه گفت و گو مي گذارد، نقطه عزيمت خويش را ندانستن قرار مي دهد و چون مي داند که گفت و گو از شنيدن آغاز مي شود، جسارت ورود به عرصه هاي نا شناخته را دارد...»

دکتر علي فردوسي*

اين کتابي است در باب محور مختصاتي که ما يکي دو سده است جاي خود را در آن رصد مي کنيم؛ عقلانيت و نوگرايي. اين «ما» مايي است ويژه و در نتيجه اين بحث هم بحثي است ويژه. در جايي ديگر و در زماني ديگر ممکن است اين بحث امري باشد صرفاً فلسفي، يا مربوط به مقوله يي به نام انسان، اما در اينجا، در ايران، اين بحث يک بحث فلسفي صرف نيست، بلکه همان گونه که در مطلبي که «به جاي مقدمه» در کتاب آمده گفته شده است بحثي است در باب چند و چون چالش هاي ما به عنوان يک کشور، يعني ملتي با سقفي به نام دولت. پرسماني که کتاب درگير آن مي شود اين است؛ «مهم ترين موانع پيشرفت در جامعه ايران چيست؟ از زماني که کشور ما به دليل ارتباط با دنياي نو لزوم فاصله گرفتن از دنياي قديم را مورد توجه قرار داد و پيشرفت دغدغه همگاني قرار گرفت، اين مهم ترين سوالي است که هم در افکار عمومي جامعه و هم در بين روشنفکران مطرح بوده است. نسبت عقل و سنت، رويکرد فرهنگي، اجتماعي و سياسي به مقوله عقلانيت، ساخت سياسي و روابط دولت و ملت، سنت، عقلانيت و استدلال گرايي، نسبت عقلانيت و معنويت، زبان و فرهنگ ايراني، دنياي نو و ميراث تاريخي ما...»

اين يک ليست معمولي نيست، بلکه احصاي يک پرسمان واحد است؛ گرفتاري کمابيش 200 ساله ما براي بيرون زدن از اين برهه نفسگيري که پيشرفت ما را کند مي کند. در اين لحظه تاريخي که اين کتاب در مي آيد و اين سطرها رقم مي خورند، شايد به نظر برسد امري فوري تر از خواندن اين کتاب پيش روي ما است - نگراني هاي ما راجع به مرگ و زندگي، پيوستگي و گسست در تاريخ، آزادي و منافع ملي، تهديد ملي... شايد شرايط اجازه ندهند که ما بتوانيم خوانشي از اين روزها به دست دهيم از منظر مطالب اين کتاب، اما به هيچ روي نبايد به غلط فکر کنيم که اين سکوت يعني بي ربطي اين کتاب به آنچه به شکل حادي در اطراف ما جريان دارد. کتاب «گفت وگو درباره عقلانيت و نوگرايي» کتابي است که درست براي همين روزها نوشته شده است.

همه چيز در باب اين کتاب مويد اين مدعا است. کتاب باريک و خواندني است. ژانر مصاحبه، اصولاً ژانر مناسب و باروري است براي اين منظور. پاسخ هاي مستقيم به پرسش هاي مستقيم، اجبار به حفظ لحن و بيان گفتاري، اين ژانر را براي برقراري رابطه ميان اهل انديشه، بگوييم روشنفکران و خوانندگان غيرمتخصص ژانري ايده آل مي کند. موضوع مصاحبه ها نيز به عمل و واقعيت نزديک است. نگاهي به عنوان مصاحبه ها کافي است تا شما را در اين باره مجاب کند؛ «موانع ورود به دنياي نو»، «سنت و استدلال گرايي»، «عقلانيت و معنويت»، «دين و دموکراسي»، «زبان و فرهنگ ايراني» و «دنياي نو و ميراث گذشتگان». مصاحبه شوندگان هم کساني هستند که حق و کفايت سخن گفتن در اين شش زمينه را احراز کرده اند، به ترتيب؛ آقايان همايون کاتوزيان، سيدحسين نصر، مصطفي ملکيان، جان اسپوزيتو، محمدعلي اسلامي ندوشن و پرويز رجبي. در ضمن آقاي محمد صادقي نيز نقش خود را به عنوان مصاحبه گر به خوبي ايفا مي کند. او که به لزوم نزديک تر ساختن زبان روشنفکران به فهم مردم وقوف دارد، به درستي خود را در کنار يک خواننده فهيم قرار مي دهد و مصاحبه ها را به سمت سهولت درک و مسائل واقعي در گفتمان تجددطلبي سوق مي دهد و نمي گذارد اين صحبت ها از سمت خواننده به سوي «مناظره داخلي» ميان روشنفکران - اين آفت هميشگي روشنفکري - ميل کند.

قصد من در اينجا اين نيست که مروري کنم بر اين مصاحبه ها. پيدا است و اين از حسن هاي کتابي است که حاوي اظهارنظرهايي از طيف گسترده است و نه لزوماً هم باوري صاحب نظران، که من، که هرکدام از ما، مي تواند خود را با اين يا آن نظر موافق يا مخالف بيابد، يا با اين صاحب نظر يا آن صاحب نظر همراه، يا روبه رو. پس به جاي اين کار مي خواهم يکي دو نکته را که در واکنش به اين کتاب به ذهنم رسيده است- نوعي به عنوان چيزي شبيه به جمع بندي خودم از اين کتاب - برايتان گزارش کنم. اينها نکته هايي هستند عمدتاً در باب تاريخ درگيري ما با اين پرسمان، درست به اين قصد که بدانيم در اين زمينه کجاي کار هستيم، پس از اين راه دراز نفسگير، راهي که قرار نبود اين گونه دراز و نفسگير باشد. خواننده دقيق کتاب و اين مطلب حتماً متوجه رابطه تک تک نکته هايي که در اينجا مطرح مي شوند با نکته هايي که در کتاب آمده اند، خواهد شد.

پرسمان پيشرفت و موانع آن (بلافاصله، ناگزير تا حدي و متاسفانه) از وقتي پيش آمد که ما يکهو متوجه شديم دنيا ما را پشت سر گذشته است و افتاده ايم ته صف و اين زماني بود در ابتداي سده نوزدهم ميلادي. امريکا و فرانسه انقلاب هايشان را کرده بودند و با شکست ناپلئون روسيه شده بود قدرتي بزرگ و حالا هم خصم و هم متاسفانه حريف و مدل ما. آنجا بود که سراسيمه به راه افتاديم تا دوباره برگرديم به سر صف. اين امر از همان نخست يک پروژه بود و در نتيجه چند خصلت ماندگار داشت. يکم، اين پروژه از همان نخست هرگز قصدش فهميدن جوهر ترقي، يا تجدد، يا مدرنيت به عنوان موضوعاتي مجرد و فلسفي نبود، بلکه به اين مقولات به تمامي از منظر کاربرد آنها براي بازگشت ما به سر صف مي نگريست، اينکه چگونه مي توانيم جايگاه از دست داده مان را دوباره احراز کنيم. اين مسابقه يي بود ميان روسيه و از ديدي تاريخي تر، هند، چين و ايران و هنوز هم هست و لاجرم پيشرفت آنها در اين سال ها فشار ترقي خواهي را بر ما افزون کرده است. به هر حال اين کوشش ما براي پيشرفت از ابتدا وجهي بين المللي داشت و جزيي بود از خواهش ما براي احياي «مجد و عظمت» ايران. اين پيوند ناگزير پروژه تجدد با پروژه بازگشت به سر صف، از همان ابتدا به کوشش ما براي پيشرفت شکل و شمايل خاصي داده است. اما اين مجدطلبي هم از همان ابتدا همزاد تجددطلبي ما بوده است و بر تمامي کوشش هاي سياسي، اقتصادي و اجتماعي ما اثر گذاشته است و نه هميشه مثبت. در اين 200 سال ما ارزش هاي گوناگوني را دنبال کرده ايم - اصلاح قشون، صنعتي شدن، آموزش همگاني، حکومت قانون، آزادي نسوان، سلطنت مشروطه، حکومت اسلامي و البته دموکراسي - اما هميشه چسبيده به آرزوي سربلندي ايران. کنش هاي سياسي ما، صورت بندي هاي آن، به يکباره خود را پشت اين يا آن گرايش عقيدتي انداختن مان، به اين مجدطلبي بي ارتباط نيست. دوم، از همان آغاز پيدا بود و هرچه گذشت پيداتر هم شد، که ما بايد دو کار بکنيم؛ اخذ سازوکارهاي ترقي و يافتن نظام مفاهيمي و زباني براي درک، بيان، اشاعه و مديريت آن. اگر نه از همان روز اول، خيلي زود به اين نتيجه رسيديم که سنت هاي انديشه يي ما، دستگاه ها، عادت ها و کارگزارانش، نمي توانند يا نمي خواهند به سرعتي که ما مي خواهيم به فهم ما از اين جهان نو کمک کنند. کتاب حاضر در واقع به همين وجه دوم تعلق دارد، يعني به سطح شعورآفريني براي امر ترقي خواهي و آگاهانه خدمتي است به امر بهتر فهميدن پيشرفت و موانع اش به قصد مديريت درست تر آن. خصلت سوم پروژه پيشرفت ايران، که ناشي است از خصلت دوم، اين است که از همان ابتدا ما نه تنها سازوکارهاي پيشرفت را از غرب بايد اخذ مي کرديم، بلکه جز وارد کردن مفاهيم از غرب نيز چاره يي نداشتيم يعني ما هم تجدد را اخذ کرديم و هم نظريه پردازي درباره آن را. نسبت ناگزير و ذاتي ميان اين دو، نسبتي مکانيکي نيست، ديالکتيکي است، پس و پيشي دارد، کم و زيادي دارد، مقاومت در برابر اين يا آن وجه شدت و ضعف نابرابر دارد و اين از همان نخست يعني وجود يک بغرنجي در ميزان و صحت درک ما از واقعيت ترقي و تجدد. بحث هاي مربوط به عمق يا سطحي بودن نسبت ما با تجدد بر مي گردند به همين رابطه ميان نوشدن و نوانديشيدن. ماحصل اينکه از همان ابتدا گفتمان تجدد حامل اين نابرابري ميان پراتيک و فهم مدرن به عنوان يکي از چالش هاي خود است.

راستش وقتي من در سايه استنباط بالا از گفتمان تجدد نگاه مي کنم به اين نابرابري ها، حتي تضادها، ميان رفتار و شعور را امري «طبيعي» مي يابم؛ امري که خود يکي از چالش هاي نوشدن است در دوران گذار. از آن شايد بحث انگيزتر اين است که من فکر مي کنم تجددخواهان ايراني، به خصوص روشنفکران مدرن خواه، اين 200سال را خوب آمده اند و سرانجام به رغم برخي ظواهر، به نيرويي هژمونيک تبديل شده اند. در مصاحبه ها کساني هستند که از کندي تجدد يا از عقب ماندن فهم آن شکايت دارند و کمبودها و نارسايي هاي اين پروژه را به خوبي و با تيزبيني يادآور شده و به نقد کشيده اند، کسي هم مثل سيد حسين نصر کلاً بر اين پروژه خط بطلان کشيده است. اينها همه به جاي خود، من مي خواهم از دستاوردهاي روشنفکران تجددطلب چند کلمه يي بگويم. من حتي مي خواهم بگويم ما در ورود به دنياي نو، اگر نه هنوز آشکارا و به صورت کامل در همه موارد، اما تا حدي در همه موارد و به صورتي کامل در خيلي از موارد، نه تنها در سطح نمانده ايم، بلکه به عمق دست يافته ايم.

جاي بحث مفصلي نيست و فقط به ذکر نمونه هايي بسنده بايد کرد. خيلي از جامعه شناسان، از جمله پي ير بورديو، مناسبات ميان زن و مرد را هسته مناسبات اجتماعي ديگر مي دانند. ببينيد چه راه درازي را آمده ايم، امروز فهم مدرن از اين مناسبات جنبه هژمونيک دارد. اين درک نو در تمامي جامعه ريشه دوانده است و تحولي اساسي در ارزش هاي اجتماعي به وجود آورده است. اين خود به خود اتفاق نيفتاده است، يا به صرف رشد اقتصادي کم خون در ايران. اين دستاورد مدرن خواهان و روشنفکران است که امروز حتي به ارزشي در ميان لايه هاي سنتي تبديل شده است. اين پيروزي به رغم مقاومت نظام اجتماعي سنتي و «انديشه گران ارگانيک» آن، به عبارت گرامشي، حاصل شده است. در کمتر جايي هژموني مدرن خواهان بر مدافعان مردسالاري چنين آشکار است. امروز اگر يکي از آقايان بخواهد به سبک و سياق کودکي من از سلطه مرد سخن بگويد حتي در خانه خود امنيت نخواهد داشت.

مي شود از اين نمونه ها فراوان به دست داد. پدر من با ستايش و حسرت از چوب هايي که از پدرش مي خورد، که او را «مرد کرده» بود، سخن مي گفت. و آموزگاران من، هيچ کدام شان، هيچ از اينکه هر روز صبح زمستان بر آن دست هاي ترک خورده من «کف دستي» بزنند، شرمي نداشتند. شرم که چه، فکر مي کردند با آن کارشان مرا «آدم مي کنند.» امروز چه کسي، چه مدرسه يي، کدام مادر و پدري، مي تواند در سطح اجتماعي بچه ها را کتک بزند؟ امروز، فرهنگ ما ديگر اين گونه خشونت ها را نمي پذيرد. آن خشونت ها بيشتر از هر زمان ديگري به سبعيتي تهي از هرگونه ارزش تبديل شده اند و آنها که به آن دست مي زنند ديگر نه به يک باور سنتي بلکه به يک خلاء انساني درمي غلتند. نه، منصفانه نمي توان منکر تحولات بزرگي در مدرن شدن مناسبات اجتماعي در ايران شد. بر عکس، ما بايد با تکيه مثبت بر اين ارزش ها، به قضاوت کساني بنشينيم که ديگر از هرگونه حقانيتي تهي شده اند. واقعيت اين است که امروز در حوزه وسيعي از مناسبات اجتماعي و انساني هژموني با مدرن خواهان است.اين واقعيت را جور ديگري هم مي توان گفت؛ از همان سال هاي رضاشاهي به اين طرف، محتواي پيشرفت اجتماعي و طبقاتي در ايران مدرن طلبي است. کمتر کسي پيشرفت مي کند و سنتي تر مي شود. تعداد کساني مثل سيد حسين نصر به مراتب کمتر از شمار انبوه کساني است که با درس خواندن، دانشگاه رفتن، به خارج سفر کردن، کتاب خواندن، مرفه تر شدن، تلطيف يافتن و نوع دوست تر شدن، از مدرن شدن دورتر شده باشند. اگر اين هژموني نيست، پس هژموني چيست؟

در زمينه مفاهيم و زبان نيز چنين است. در آنچه زبان فارسي امروز است، از واژگانش گرفته تا ساختارهاي نحوي اش، از لحن اش گرفته تا صورت هاي روايي اش، از شعر نو گرفته تا قصه نويسي، از مقاله گرفته تا کتاب، از نحوه استدلال گرفته تا ترفندهاي سخنوري، چه کسي راهگشاست و چه کسي دنباله رو؟ آيا در تمامي عرصه هاي حيات انساني اين مدرن خواهي نيست که ارزش است؟ تنها آنها که نوخواهي فطرت کارشان است، نوآوري مي کنند. براي همين است که نيما مي تواند انقلاب ادبي کند و هدايت تحول در قصه نويسي ايجاد کند. نه، هژموني ارزشي، اساساً حتي اگر نه هنوز کاملاً، در دست روشنفکران مدرن خواه ماست. هم آنان هستند که به رغم جريان ها، گذار ها و چرخش هاي سياسي در ايران محتواي ارزشي جامعه را در اين 200 سال محکم به سوي زيست جهان مدرن پيش رانده اند.

اين در باب «روشنفکران ديني» نيز درست است که منصفانه جوهر کارشان بيشتر مدرن کردن دين است، تا ديني کردن مدرنيته. آنها نيز به زبان و مفاهيمي مي نويسند که مدرن خواهان آفريده اند و هدايت مي کنند و در جواب به چالش مدرن.گفت و گو شونده ديگري در اين کتاب هم بدون ابزاري که مدرن خواهان در اختيارش گذاشته اند، از تکنولوژي گرفته تا زبان و بدون چالشي که او را به جنبش درآورده، نمي توانست اين گونه بينديشد و سخن بگويد و نه اصلاً کسي مي شد که هست. در واقع، هژموني مدرن خواهان چنان است که از همان زمان علامه قزويني که براي زمانه خودش مدرن بود، تنها به ياري آنان است که ما مي توانيم نيم مکالمه يي هم با پيشينيان مان داشته باشيم. بي خود «سنت» را، محتوايش هرچه که مي خواهد باشد و يا عنوان هر باور يا عملکردي که باشد، غول نکنيم.سنت، بازي را ديرگاهي است که باخته است و هيچ «پهلوان فکري» هم نمي آيد، نمي خواهد و نمي تواند بيايد و تنها «با لباس زبان معاصر» پوشاندن آن را احيا کند. خود اين دوآليسم صورت و معنا، محتوا و لباس، ديگر آنچنان پيشامدرني اش نخ نما شده است که براي کساني که عبارت معروف مک لوهان - رسانه پيام است - به گوش شان رسيده است، حتي معناي متقني هم ندارد. سنت، بازي را باخته است. 200 سالي است که اين قبول کردن را شروع کرده ايم که با افتخارات تاريخي نمي توانيم به تکنولوژي، به علم، به جامعه شناسي، به روانشناسي و حقيقتش ارزش هاي جاوداني مثل عدالت، حريت، احسان، نوع دوستي و حقيقت جويي دست پيدا کنيم. راستش دير است براي هر پهلواني که بخواهد خلاف اين را به ما بقبولاند. ما مي دانيم، من اين را در پراتيک خودم مي دانم، که حتي اگر چيزي در آثار گذشتگان ما باشد که به درد ما و زمانه ما مي خورد بايد آن را از طريق فيلتر علم و فلسفه و خلاصه جهان بيني جديد استخراج کرد که گذشتگان ما هم اکنون دهه ها ست که فقط از طريق مقولات مدرن، در تمامي حوزه هاي فکري و اجتماعي، با ما سخن معنادار مي توانند بگويند که بدون دعوت سازوکارهاي مدرن، انديشمندان و هنرمندان چند سده مدرن جويي، بدون هگل و کانت و فرويد و مارکس و ادوارد براون و اين انبوه مغربي ها، ما و گذشتگان مان حرف چنداني نداشتيم به هم بزنيم. هر چه که بود آن پيشترها گفته بوديم و در کرختي همين ملالت بود که يک روز چشم مان را باز کرديم و ديديم دنيا رفته است و ما مانده ايم در همان حرف ها و تقديرمان شد اين 200 سال دويدن و حسرت خوردن.

ببينيد حرف بر سر اين نيست که پيشينيان ما حرف هاي درخشان، ماندگار و مفيدي نزده اند، البته که زده اند، مثل پيشينيان خيلي ملت ها مانند چيني ها، هندي ها، يوناني ها، رومي ها، مسيحي ها. بحث بر سر هژموني است، بحث بر سر اين است که کدام يک ذيل کدام يک فهميده مي شود، فهميدني مي شود. امروز پس از يکي دو سده کار و کوشش، روشنفکران ايراني در اخذ انديشه ها و سازوکارهاي بياني آنها و در به تعريف آوردن و به آگاهي برکشيدن واقعياتي که جهان بر ما کوبيده است، موفق به ايجاد يک گفتمان کمابيش مناسب و هژمونيک شده اند که بدون آن ما در کائنات کور و کر مانده بوديم. اين دستاورد آنها است و نه هيچ قشر فکري ديگري. ما امروز بيدار زندگي مي کنيم. من ترديدي ندارم روزي که اين بار به منزل برسد، که حتماً مي رسد، ما با قدرداني از روشنفکراني که ما را به بينايي و گويايي مدرن رسانيدند، تشکر خواهيم کرد.

من اينها را مي گويم، نه براي پرده پوشي شکست ها و کمبودهاي روشنفکران، يا ناديده انگاشتن خيانت هاي آنان به مردم و از آن بدتر به خود. اينها را هم نمي گويم تا موانع سر راه را کوچک جلوه بدهم. اينها را مي گويم براي اينکه گفته باشم که از اين پس مسووليت اين فرهنگ برعهده روشنفکران است. آنها بايد با اعتماد به نفس حق خود را بخواهند و به هيچ بهانه يي از خود سلب مسووليت نکنند. پس اينها را مي گويم براي حق جويي و قبول مسووليت. ارزش اين تاملات شتابزده هر چه که باشد، يا نباشد، خواندن اين کتاب را به شما توصيه مي کنم. بادا که شما هم با سهيم شدن برداشت هايتان اين مصاحبه ها را به اين مکالمه 200 ساله پيوند زنيد.

*مدير گروه تاريخ دانشگاه نتردام کاليفرنيا